Recykling katalizatorów: jak odzyskuje się platynę i pallad

Recykling katalizatorów to odzysk platyny, palladu i rodu ze zużytych wkładów samochodowych katalizatorów. Po sprzedaży zużyty katalizator trafia kolejno do zbiórki, rozcięcia obudowy (decanningu), mielenia, próbkowania i analizy, a na końcu do zakładu, który wytapia albo ługuje metale i je rafinuje. Według przeglądu naukowego z 2026 roku (dane cytowane za przeglądem z 2023 roku) do uzyskania 1 kg platyny potrzeba ok. 150 ton rudy albo ok. 2 ton zużytych katalizatorów.

Co się dzieje z katalizatorem po sprzedaży

1. Zbiórka

Zużyty katalizator jest odpadem, w katalogu odpadów ma kod 16 08 01. Ustawa o odpadach stanowi: „Prowadzenie zbierania odpadów i prowadzenie przetwarzania odpadów wymaga uzyskania zezwolenia” (art. 41 ust. 1; wyjątki wymienia art. 45). Posiadacza takiego zezwolenia marszałek województwa wpisuje do rejestru BDO z urzędu, o ile nie uzyskał wpisu na podstawie art. 50 ust. 2 (art. 51 ust. 1 pkt 3). Jakie dokumenty dostaje sprzedający, opisujemy w artykule o dokumentach przy sprzedaży katalizatora, a jak sprawdzić odbiorcę w BDO, w poradniku gdzie sprzedać katalizator. Skupy zwykle gromadzą katalizatory w większe partie i przekazują je dalej. Dlaczego wartość metali sprawia, że katalizatory bywają kradzione, opisujemy w artykule o kradzieży katalizatora.

2. Sortowanie i decanning

Opis projektu badawczego CRUSADE (2026) przedstawia przebieg zgodny, według autorów, ze standardową praktyką: najpierw sortowanie na filtry cząstek stałych (DPF), katalizatory utleniające do diesla (DOC) i katalizatory trójfunkcyjne, a potem decanning, czyli zdjęcie metalowej obudowy i uchwytów, tak by został sam wkład. Różnicę między katalizatorem a filtrem wyjaśniamy w artykule katalizator a DPF, a budowę wkładu w artykule o budowie katalizatora. Stalowa obudowa nie zawiera metali szlachetnych i zwykle trafia na złom stalowy.

3. Mielenie i homogenizacja

Wkłady kruszy się i miele na jednorodny proszek. W badaniu KU Leuven z 2021 roku badacze dostali materiał już zmielony przez dostawcę (firmę Monolithos): pochodził z dużych partii handlowych zużytych katalizatorów (1400 sztuk na partię albo 1 tona zmielonej ceramiki kordierytowej), a według dostawcy ziarna miały poniżej 160 µm.

4. Próbkowanie i analiza

Zawartość metali w zmielonym materiale ustala się analizą. W projekcie CRUSADE służy do tego spektrometria fluorescencji rentgenowskiej (XRF), a w badaniu KU Leuven skład oznaczono po roztworzeniu próbki w kwasach metodą ICP-OES (spektrometria emisyjna z plazmą wzbudzoną indukcyjnie). Umicore, jedna z firm odzyskujących metale, pisze, że powodzenie recyklingu zależy w dużej mierze od jakości próbkowania i oznaczeń. Od wyniku analizy zależy wartość partii, dlatego część skupów rozlicza się po analizie, a część po numerze z katalogu; obie drogi porównujemy w artykule o cenach katalizatorów w skupie.

5. Piro- i hydrometalurgia

Metale oddziela się dwiema głównymi metodami. Zestawienie poniżej pochodzi z przeglądu Kuralay i in. (2026, czasopismo „Materials”), tego samego, na którym opiera się artykuł o metalach szlachetnych w katalizatorze.

Kto przetwarza katalizatory w Europie

Nazwy poniżej pochodzą ze źródeł tego artykułu; to nie jest pełna lista ani ranking. Umicore wymienia katalizatory (strona firmy nie precyzuje, że samochodowe) wśród materiałów przerabianych w zakładzie w Hoboken (Belgia). Według opisu procesu na stronie firmy surowiec wchodzi do procesu na etapie dobranym do jego cech, a główne etapy to piec, w którym metale szlachetne przechodzą do stopu miedzi, oraz wyługowanie miedzi, po którym metale trafiają do rafinerii, która według firmy przerabia m.in. platynę, pallad i rod (to deklaracja producenta). Grecka firma Monolithos koordynuje projekt CRUSADE, finansowany ze środków Unii Europejskiej, i opisuje w nim swoją metodę wstępnego przetwarzania katalizatorów (sortowanie, decanning, mielenie).

Znaczenie dla podaży metali

Według Amerykańskiej Służby Geologicznej (USGS) w 2025 roku na świecie odzyskano z nowego i starego złomu około 140 000 kg palladu i platyny łącznie. Z tego w samych Stanach Zjednoczonych z samochodowych katalizatorów odzyskano około 50 000 kg palladu i 8600 kg platyny (szacunki USGS z lutego 2026). Dane o katalizatorach dotyczą wyłącznie USA, nie całego świata. Wydobycie platynowców koncentruje się w niewielu krajach: według szacunków USGS RPA i Rosja dały w 2025 roku łącznie ok. 82% światowego wydobycia palladu i platyny.

Dane globalne podaje raport Johnson Matthey „PGM market report” z maja 2026 roku. Odzysk z motoryzacji obejmuje w nim metal z pojazdów wycofanych z eksploatacji i złomu z rynku części zamiennych.

* Wyliczenie redakcji: odzysk z motoryzacji podzielony przez łączną podaż pierwotną i wtórną z tabel raportu. Według raportu w latach 2023–2024 odzysk w Europie, Ameryce Północnej i Japonii był wyjątkowo słaby, bo na złomowiska trafiało mniej aut; w 2025 roku odzysk z katalizatorów zebranych poza Chinami wzrósł, według szacunku autorów raportu, o ok. 4%. Jak ceny metali przekładają się na katalizator, opisujemy na stronie ceny palladu, platyny i rodu.

Ile aut wycofuje się z eksploatacji w Polsce

Dane Eurostatu (zbiór env_waselvt, aktualizacja z 28 kwietnia 2026 r.): 2023 to najnowszy rok w zbiorze. Liczba aut nie jest liczbą katalizatorów: starsze auta mogły ich nie mieć, a katalizator bywa wymontowany wcześniej - to wniosek redakcji. Masy katalizatorów z demontażu Polska w zbiorze env_waselv nie raportuje.

Najczęstsze pytania

Jak odzyskuje się platynę z katalizatora?

Wkład oddziela się od obudowy, miele i analizuje, a platynę wraz z palladem i rodem odzyskuje się przez wytapianie albo ługowanie kwasami lub cyjankami, z uzyskiem 80–99% (piro-) albo 85–99% (hydrometalurgia), po czym metale się rafinuje.

Czy można samemu odzyskać metale z katalizatora?

Przetwarzanie odpadów co do zasady wymaga zezwolenia (art. 41 ust. 1 ustawy o odpadach; wyjątki wymienia art. 45), a metody przemysłowe wymagają temperatur powyżej 1000°C albo toksycznych odczynników. Naszym zdaniem nie da się tego zrobić bezpiecznie i legalnie w warunkach domowych. Sprzedaż zużytego katalizatora opisujemy w przewodniku jak sprzedać katalizator.

Źródła

• Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz.U. 2023 poz. 1587 z późn. zm.) - art. 41, art. 45, art. 51: isap.sejm.gov.pl
• Rozporządzenie Ministra Klimatu z dnia 2 stycznia 2020 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz.U. 2020 poz. 10) - kod 16 08 01: isap.sejm.gov.pl
• Yakoumis I. i in., CRUSADE project: Recycling technologies for ELV components to create a sustainable source of market grade materials for EU applications, Computational and Structural Biotechnology Journal (2026), rozdz. 2.2.5: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12824909
• Van den Bossche A. i in., Dissolution behavior of precious metals and selective palladium leaching from spent automotive catalysts by trihalide ionic liquids, RSC Advances 11 (2021), część doświadczalna: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8695518
• Kuralay Y. i in., Towards Sustainable Bioleaching of Platinum Group Metals from Spent Automotive Catalysts, Materials 19 (2026) 3495, tabela 1, tabela 5 (dane o rudzie i katalizatorach cytowane za: Grilli M.L. i in., Crystals 13 (2023) 550) i rozdz. 8: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13514571
• Umicore, Precious Metals Refining - opis procesu (deklaracja firmy): umicore.com
• Johnson Matthey, PGM market report, maj 2026 (tabele podaży w tonach, rozdział o podaży wtórnej): matthey.com
• U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries 2026 (luty 2026), Platinum-Group Metals, sekcje Recycling i World Mine Production: pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-platinum-group.pdf
• Eurostat, End-of-life vehicles - reuse, recycling and recovery, totals (env_waselvt), Polska, stan z 28.04.2026: ec.europa.eu/eurostat; szczegółowy zbiór env_waselv: ec.europa.eu/eurostat